U dziecka nie należy z góry zakładać, że celem powinno być „schudnięcie”. Najpierw trzeba ocenić wzrastanie, przebieg zmian masy ciała i stan zdrowia. U części dzieci właściwym celem może być rzeczywista redukcja masy, a u innych — wolniejsze przybieranie na wadze podczas dalszego wzrostu.
Dlatego dziecięcego problemu nadmiernej masy nie powinno się rozwiązywać samodzielnie ustaloną dietą niskokaloryczną. Podstawą jest ocena pediatryczna oraz zmiany obejmujące całą rodzinę: sposób jedzenia, codzienny ruch, sen i środowisko, w którym kształtują się codzienne nawyki dziecka.
Najpierw oceń wzrastanie, a nie samą liczbę kilogramów
U dzieci nie stosuje się progów BMI przeznaczonych dla dorosłych. Masa i BMI muszą być odnoszone do wieku, płci oraz przebiegu wzrastania. WHO stosuje odrębne standardy dla dzieci do 5. roku życia oraz dane referencyjne dla dzieci i młodzieży w wieku 5–19 lat.
Na oblicz-bmi.pl możesz zobaczyć wynik w kalkulatorze BMI dla dzieci 0–5 lat albo w kalkulatorze BMI dla dzieci i młodzieży 5–19 lat. Pomocne są także siatki centylowe. Wynik z kalkulatora nie zastępuje jednak oceny tempa wzrastania i zdrowia dziecka.
Pediatra bierze pod uwagę między innymi wiek, wzrost, masę, dotychczasową trajektorię wzrastania, choroby, stosowane leki oraz ewentualne następstwa nadmiernej masy ciała. Dopiero na tej podstawie można ustalić, czy potrzebna jest zmiana masy i jaki powinien być jej kierunek.
Nie każde dziecko z nadmierną masą powinno szybko tracić kilogramy
Dziecko cały czas rośnie, dlatego cel postępowania może wyglądać inaczej niż u dorosłego. NIDDK wskazuje, że w wielu przypadkach dziecko z nadwagą nie musi aktywnie tracić masy, lecz powinno przybierać wolniej podczas dalszego wzrostu wysokości ciała.
Decyzja zależy od wieku, stopnia nadmiernej masy, szybkości wzrastania oraz obecności problemów zdrowotnych. Nie ma jednej bezpiecznej wartości deficytu kalorii ani jednego tempa redukcji, które rodzic może zastosować samodzielnie u każdego dziecka.
Nie należy więc rozpoczynać głodówki, diety eliminacyjnej ani planu o arbitralnie niskiej kaloryczności tylko dlatego, że wynik na wadze wzrósł albo wygląd dziecka budzi niepokój.
Zmiany powinny dotyczyć całej rodziny
Współczesne leczenie nadwagi i otyłości dzieci opiera się w dużej mierze na podejściu rodzinnym. Dziecko ma znacznie mniejszą kontrolę niż dorosły nad tym, jakie produkty znajdują się w domu, kiedy są posiłki, jak rodzina spędza czas i jakie zachowania obserwuje u dorosłych.
Dlatego bardziej użyteczne jest zmienianie wspólnych warunków niż przygotowywanie dla dziecka osobnego „dietetycznego” talerza.
| Obszar | Praktyczna zmiana w rodzinie |
|---|---|
| Napoje | Woda staje się podstawowym napojem, a słodzone napoje pojawiają się rzadziej. |
| Posiłki | Rodzina ma przewidywalny rytm posiłków zamiast ciągłego podjadania przez cały dzień. |
| Produkty w domu | Warzywa, owoce i produkty potrzebne do zwykłych posiłków są łatwo dostępne dla wszystkich, nie tylko dla dziecka. |
| Porcje | Dorosły podaje rozsądną porcję startową, a dziecko nie jest zmuszane do zjedzenia wszystkiego z talerza. |
| Słodycze i przekąski | Nie służą jako nagroda za zachowanie, wysiłek ani zjedzenie „zdrowej” części posiłku. |
NIDDK zaleca między innymi regularne posiłki, ograniczanie napojów i produktów dostarczających dużo energii przy małej wartości odżywczej oraz niewymuszanie opróżniania talerza. Podobnie NCEŻ podkreśla rolę całej rodziny w zmianie nawyków dziecka.
Jak komponować zwykłe posiłki?
Nie ma potrzeby tworzenia specjalnego menu „odchudzającego”. Dziecko nadal potrzebuje energii, białka, tłuszczów, węglowodanów, witamin i składników mineralnych do wzrostu i rozwoju.
W codziennym jadłospisie powinno być miejsce na warzywa i owoce, produkty zbożowe, źródła białka oraz odpowiednie źródła tłuszczu. Woda może być podstawowym napojem. Zamiast koncentrować się na zakazach, łatwiej zacząć od produktów i potraw, które warto regularnie mieć w domu.
Porcje zmieniają się wraz z wiekiem, aktywnością, tempem wzrastania i apetytem. Nie ma jednej gramatury właściwej dla wszystkich dzieci w danym wieku. Dziecka nie należy również uczyć ignorowania sygnałów sytości przez zmuszanie go do kończenia posiłku.
Ruch, sen i ekrany są częścią codziennego środowiska
Ruch
Aktywność fizyczna jest częścią zdrowego rozwoju niezależnie od masy ciała. Dla dzieci i młodzieży w wieku 5–17 lat WHO zaleca średnio co najmniej 60 minut dziennie aktywności o umiarkowanej do wysokiej intensywności, głównie aerobowej, licząc w skali całego tygodnia. Dla młodszych dzieci obowiązują odrębne, dostosowane do wieku zalecenia.
Nie musi to oznaczać treningu sportowego. Zabawa na zewnątrz, rower, spacer, taniec, pływanie, gry zespołowe czy aktywna droga do szkoły również są ruchem. Najłatwiej utrzymać aktywność, która pasuje do możliwości i zainteresowań dziecka.
Ruch nie powinien być przedstawiany jako sposób „odpracowania” jedzenia. Takie połączenie może budować niepotrzebne poczucie winy wokół posiłków i aktywności.
Sen i ekrany
Na masę ciała i zachowania zdrowotne wpływa wiele elementów jednocześnie. Niewystarczający sen, mała aktywność, częste jedzenie przed ekranem czy łatwy dostęp do wysokoenergetycznych przekąsek mogą utrudniać utrzymywanie korzystnych nawyków, ale nie należy sprowadzać problemu dziecka do jednego z tych czynników.
Praktyczne zasady mogą obejmować posiłki bez telefonu i telewizora, regularną porę snu oraz ograniczenie ekranów przed snem. Nie ma potrzeby przedstawiać ich dziecku jako kary związanej z jego masą ciała — mogą obowiązywać całą rodzinę.
Sposób rozmowy z dzieckiem jest częścią leczenia
Otyłość u dziecka nie świadczy o braku silnej woli. Na rozwój choroby wpływają czynniki biologiczne, środowiskowe, rodzinne, społeczne i behawioralne. AAP zaleca podejście niestygmatyzujące i uwzględniające sytuację konkretnego dziecka oraz jego rodziny.
Rozmowę lepiej prowadzić wokół zdrowia, sprawności, snu, energii i samopoczucia niż wyglądu. Unikaj żartów z masy ciała, porównywania z rodzeństwem, publicznego ważenia czy komentowania brzucha, ud albo wielkości porcji w zawstydzający sposób.
Stygmatyzacja nie jest skuteczną metodą motywowania dziecka. Może wiązać się między innymi z objadaniem się, izolacją, unikaniem opieki zdrowotnej, mniejszą aktywnością i pogorszeniem jakości życia.
Dotyczy to także języka używanego przez dorosłych wobec siebie. Jeżeli rodzic stale mówi przy dziecku o „zakazanym jedzeniu”, „grzeszeniu” albo konieczności karania się dietą za posiłek, dziecko również uczy się takiej relacji z jedzeniem.
Kiedy potrzebna jest opieka specjalistyczna?
Warto zgłosić się do pediatry, gdy niepokoi tempo zwiększania masy, wynik na siatkach zmienia się wyraźnie, pojawiają się objawy choroby albo dziecko przyjmuje leki mogące wpływać na apetyt lub masę ciała. Lekarz może ocenić także ciśnienie i — jeśli są wskazania — ryzyko zaburzeń metabolicznych lub innych powikłań.
Szybkiej konsultacji wymagają również narastające problemy z jedzeniem: napady objadania się, ukrywanie jedzenia połączone z dużym napięciem, prowokowanie wymiotów, silny lęk przed posiłkami, bardzo restrykcyjne ograniczanie jedzenia albo wyraźne pogorszenie nastroju.
Jeżeli rozpoznano otyłość, leczenie nie powinno sprowadzać się do zalecenia „jeść mniej i więcej się ruszać”. AAP zaleca rodzinne, wieloelementowe leczenie obejmujące żywienie, aktywność i zmianę zachowań. U części dzieci i nastolatków, zależnie od wieku, stopnia otyłości, stanu zdrowia i wskazań klinicznych, leczenie może obejmować także farmakoterapię lub ocenę pod kątem chirurgii metabolicznej i bariatrycznej. Są to metody prowadzone przez odpowiednio przygotowany zespół i nie zastępują pozostałych elementów leczenia.
Źródła
https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/child-growth-standards
https://www.who.int/toolkits/child-growth-standards/standards/body-mass-index-for-age-bmi-for-age
https://www.who.int/toolkits/growth-reference-data-for-5to19-years/indicators/bmi-for-age
https://www.niddk.nih.gov/health-information/weight-management/helping-your-child-who-is-overweight
https://www.niddk.nih.gov/health-information/weight-management/healthy-eating-physical-activity-for-life/helping-your-child-tips-for-parents
https://publications.aap.org/pediatrics/article/151/2/e2022060640/190443/Clinical-Practice-Guideline-for-the-Evaluation-and
https://publications.aap.org/pediatrics/article/140/6/e20173034/38277/Stigma-Experienced-by-Children-and-Adolescents-With
https://www.who.int/europe/news-room/fact-sheets/item/physical-activity
https://ncez.pzh.gov.pl/dzieci-i-mlodziez/dzieci-przedszkolne-i-szkolne/profilaktyka-otylosci-u-dzieci-i-mlodziezy/
https://ncez.pzh.gov.pl/dzieci-i-mlodziez/rola-rodzicow-w-zmianie-nawykow-zywieniowych-dzieci/
